• 24 saatda 8 təkan: Şamaxıda zəlzələlər niyə qaçılmazdır?
Zəlzələ, sadə dildə desək, yer qabığındakı süxurların qəfil qırılması nəticəsində yaranan seysmik dalğalar və enerji boşalmasıdır. Yer kürəsinin üst qatı bütöv bir parça deyil, nəhəng bir "pazl" kimi bir-birinə keçmiş tektonik plitələrdən ibarətdir. Yer kürəsinin daxilindəki yüksək temperatur və təzyiq nəticəsində bu plitələr daim hərəkət edir(ildə bir neçə santimetr). Onlar bir-biri ilə üç formada qarşılaşırlar:
Yaxınlaşma(Konvergent): Bir-birinin üzərinə çıxır və ya altına əyilir.
UzaqlaşmaDivergent): Bir-birindən aralanaraq yeni yer qabığı yaradırlar.
Sürüşmə(Transform): Bir-birinin yanından keçərək sürtünürlər.
Plitələr kənarları kələ-kötür olduğu üçün onlar hərəkət edərkən bir-birinə ilişib dayanır. Lakin plitələrin özü hərəkət etməyə davam etmək istədiyi üçün həmin ilişmə nöqtələrində(qırılma xətləri və ya faylar) nəhəng bir enerji yığılır. Gərginlik o dərəcəyə çatır ki, süxurlar daha dözə bilmir və qəfil qırılır. Bu an yığılmış enerji seysmik dalğalar şəklində hər tərəfə yayılmağa başlayır. Məhz bu dalğalar yer səthinə çatanda biz sarsıntı hiss edirik.
8 təkan: Qorxmalı yoxsa təşvişə ehtiyac yoxdur?
Bu rəqəm ilk baxışdan qorxulu səslənsə də, geoloji baxımdan bu vəziyyətin bir adı var Seysmik dəstə(Seismic Swarm). Şamaxı kimi aktiv zonalarda bəzən enerji bir böyük zəlzələ ilə deyil, çoxlu sayda kiçik təkanlarla boşalır. Bu, yerin altındakı enerjinin "hissə-hissə" və "yumşaq" şəkildə boşaldığını göstərə bilər. Yəni böyük bir partlayış yerinə, sistem "təzyiqi yavaş-yavaş buraxır". Son 24 saatdakı bu aktivlik onu göstərir ki: Bölgədəki yerli qırılma xətlərindən biri (fay) və ya bir neçəsi aktivləşib. Ərəbistan plitəsinin təzyiqi həmin nöqtədə(nöqtələrdə) kritik həddə çatıb və süxurlar "uyğunlaşmağa" çalışır. Seysmik dəstələr bəzən böyük zəlzələnin xəbərçisi ola bilər, lakin əksər hallarda müstəqil şəkildə başlayıb sona çatır.
Şamaxı təkcə öz qədim tarixi ilə deyil, həm də təəssüf ki, aktiv seysmik zonada yerləşməsi ilə tanınır. Şamaxıda zəlzələlərin tez-tez baş verməsinin bir neçə ciddi geoloji səbəbi var: Azərbaycan, xüsusilə də Şamaxı bölgəsi, Ərəbistan və Avrasiya tektonik plitələrin toqquşma zonasında yerləşir. Ərəbistan plitəsi hər il bir neçə santimetr şimala doğru hərəkət edərək Avrasiya plitəsini sıxır. Şamaxı da məhz bu sıxılmanın ən gərgin nöqtələrindən biri olan Böyük Qafqazın cənub-şərq yamacında(Şamaxı-İsmayıllı Seysmik Zonası) yerləşir. Bura Azərbaycanın ən aktiv seysmik zonalarından biridir. Bölgənin altından bir neçə böyük və aktiv qırılma xətləri(faylar) keçir. Yer qabığındakı bu gərginlik Şamaxı ərazisində toplanır və vaxtaşırı enerji boşalması(zəlzələ) şəklində üzə çıxır.
Şamaxının bəzi ərazilərində süxurların quruluşu elədir ki, onlar seysmik dalğaları daha çox hiss etdirir və sarsıntının təsirini gücləndirir. Şamaxıda olan zəlzələlərin əksəriyyəti yerin çox dərinliyində deyil, nisbətən səthə yaxın (dayaz) baş verir. Bu da kiçik zəlzələlərin belə daha güclü hiss edilməsinə səbəb olur. Şamaxı tarix boyu o qədər güclü zəlzələlərə məruz qalıb ki, bu, hətta siyasi qərarlara da təsir edib:
- 1191-ci il: Şirvanşahlar paytaxtı Şamaxıdan Bakıya köçürməyə məcbur oldular.
- 1667, 1859 və 1902-ci illər: Şəhər demək olar ki, tamamilə dağılmış və hər dəfə yenidən tikilmişdir.
Zəlzələlər vulkanları "Oyadır"
- Bu, ən çox müşahidə olunan təsirdir. Güclü zəlzələ zamanı yaranan sarsıntı yerin dərinliyindəki qaz və palçıq kütlələrini hərəkətə gətirir. Zəlzələ dalğaları keçərkən yaranan təzyiq fərqi palçıq vulkanının qəfil püskürməsinə səbəb ola bilər (2000-ci ildə Bakıda baş verən zəlzələdən dərhal sonra Abşerondakı bir neçə palçıq vulkanı aktivləşmişdi).
"Təhlükəsizlik Klapanı" rolu
- Bəzi nəzəriyyələrə görə, palçıq vulkanları yerin daxilində toplanan həddindən artıq qaz təzyiqini və enerjini səthə çıxararaq bir növ "təhlükəsizlik klapanı" funksiyasını yerinə yetirir. Bu, həmin zonada gərginliyin bir qədər azalmasına kömək edə bilər. Lakin bu, böyük zəlzələlərin qarşısını tam alacaq qədər güclü bir faktor deyil.
Aktivliyin göstəricisi
- Palçıq vulkanlarının olması həmin ərazinin altındakı tektonik qırılmaların hələ də aktiv olduğunu göstərir. Yəni, bir yerdə palçıq vulkanı varsa, deməli, orada yer qabığı hərəkətlidir və gələcəkdə zəlzələ ehtimalı həmişə var.
Palçıq vulkanlarının olduğu bölgələrdə zəlzələnin fərqi
- Palçıq vulkanları olan ərazilərin geoloji quruluşu adətən yumşaq, çökmə süxurlardan və qazla zəngin qatlardan ibarətdir. Bunun bir neçə mənfi təsiri ola bilər. Yumşaq süxurlar zəlzələ dalğalarını bərk qayalara nisbətən daha çox gücləndirir(Amplifikasiya). Güclü sarsıntı zamanı palçıqlı və yumşaq qatlar öz bərkliyini itirib "maye" kimi davranmağa başlayır ki, bu da binaların çökməsinə və ya sürüşməsinə səbəb olur.
Bu təkanlar böyük zəlzələnin xəbərçisidirmi?
- Bu, ən çox verilən və cavabı ən çətin olan sualdır. Elmi reallıq odur ki, kiçik zəlzələlərin hər zaman böyük zəlzələyə səbəb olacağını demək olmaz. Çox vaxt bu dəstələr bir neçə gün davam edir və sonra sakitləşir. Lakin hər bir seysmik aktivlik diqqətli olmağı tələb edir. Bu, təbiətin "mən hələ oyağam" demə üsuludur.
